W samym sercu Krakowa, przy ulicy Gołębiej, wznosi się neoromański gmach dobrze znany mieszkańcom miasta. To właśnie tam, w mrocznych czasach okupacji hitlerowskiej, rozpoczęła się tragiczna Sonderaktion Krakau. W listopadzie 1939 roku naziści aresztowali ponad 180 profesorów i wykładowców, głównie z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Większość z nich została deportowana do obozów koncentracyjnych w Sachsenhausen i Dachau, pisze krakow1.one.
Wśród osób wpisanych na tę bolesną listę znalazł się Ignacy Chrzanowski – wybitny historyk i profesor UJ, powszechnie uznawany za „ojca” nowoczesnego polskiego literaturoznawstwa. Jego fundamentalne dzieło, „Historia literatury niepodległej Polski do roku 1794”, stało się klasyką humanistyki. Wielokrotnie wznawiane, do dziś stanowi inspirację dla kolejnych pokoleń badaczy i studentów.
Droga wybitnego uczonego
Ignacy Chrzanowski objawił się jako utalentowany literaturoznawca i badacz już na początku XX wieku. Jego warsztat naukowy cechował się rzadkim połączeniem rygoru badawczego z przystępnością języka, dzięki czemu trudne zagadnienia stawały się zrozumiałe dla szerokiego grona odbiorców. To sprawiło, że jego nazwisko szybko zyskało autorytet w kręgach naukowych i kulturalnych całej Polski.
Do najważniejszych dzieł Chrzanowskiego badacze zaliczają:
- „O Marcinie Bielskim” – szczegółowa analiza rozwoju polskiej literatury i kultury, ukazująca historyczne powiązania między twórcami a ich epoką.
- „Z historii polskiej satyry w XVIII wieku” – praca, która odkryła przed czytelnikami bogactwo tradycji satyrycznych oraz ich rolę społeczno-kulturową.
- „Za co mamy kochać Pana Tadeusza?” – ciepły i przystępny zbiór esejów, tłumaczący klasykę w sposób bliski i zrozumiały.
Prace te ugruntowały jego pozycję jako uczonego potrafiącego łączyć akademicką głębię z lekkością pióra. Jego publikacje kształtowały rozumienie polskiej tradycji literackiej i stały się fundamentem dla dalszych badań humanistycznych.
Kraków – nowe centrum życia naukowego
W 1910 roku Ignacy Chrzanowski przeniósł się do podwawelskiego grodu, obejmując katedrę historii literatury na Uniwersytecie Jagiellońskim. Błyskawicznie stał się częścią lokalnej elity intelektualnej. Współtworzył krakowski oddział Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza oraz aktywnie współpracował z Towarzystwem Naukowym we Lwowie. Z niezwykłą pasją łączył wykłady akademickie z publicystyką, pisząc o Mickiewiczu, Sienkiewiczu czy Asnyku, czym przybliżał literaturę szerokim rzeszom czytelników.
W tym płodnym okresie przygotował wiele kluczowych publikacji, wyróżniających się głębią analizy:
- „O komediach Aleksandra Fredry” – wnikliwe spojrzenie na twórczość najwybitniejszego polskiego komediopisarza;
- „Poezja za czasów Stanisława Augusta” – analiza kontekstu literackiego epoki oświecenia;
- „Z epoki romantyzmu” – mistrzowskie połączenie akademickiego podejścia z żywą narracją.
Maria Wyka, autorytet w dziedzinie literatury, podkreślała, że Chrzanowski był badaczem, który nigdy nie uznawał form słabych – zawsze poszukiwał silnych idei, które potrafił ubrać w odpowiednie słowa.
Wykłady, które porywały tłumy
Kariera Ignacego Chrzanowskiego była pasmem sukcesów. Został profesorem honorowym UJ, a od 1914 roku był członkiem czynnym Polskiej Akademii Umiejętności (PAU). Był również cenionym krytykiem literackim i przewodniczył licznym komisjom historycznym. W 1919 roku otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w 1938 – Uniwersytetu Poznańskiego. Za zasługi dla nauki został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Mimo ogromu pracy badawczej, profesor zawsze znajdował czas na odczyty publiczne. Słynął z tego, że o sprawach zawiłych potrafił mówić prosto i intrygująco. Często nadawał swoim wykładom formę pytań, by zaciekawić słuchaczy: „Co znaczył Wergiliusz dla Polaków po utracie niepodległości?” czy „Kim jest Jan Kochanowski?”.
Publikował ważne eseje o hymnie narodowym, Komisji Edukacji Narodowej oraz idei wychowania narodowego. Reagował również na istotne wydarzenia kulturalne, jak sprowadzenie prochów Słowackiego na Wawel czy pogrzeb Henryka Sienkiewicza.
Uczony, który nie bał się prawdy
Ignacy Chrzanowski był człowiekiem o niezłomnych zasadach. Gdy po procesie brzeskim aresztowano polityków opozycji, profesor bez wahania podpisał protest. Ówczesne władze sanacyjne odpowiedziały represjami – w 1931 roku zmuszono go do przejścia na emeryturę. Mimo to, środowisko naukowe nie zrezygnowało z jego wiedzy: wybrano go przewodniczącym Komisji Historii Literatury Polskiej PAU. W 1937 roku otrzymał Złoty Wawrzyn Akademicki Polskiej Akademii Literatury.
Fundament polskiej humanistyki
Podjął się napisania „Historii literatury niepodległej Polski do roku 1794” w czasie, gdy nikt inny nie miał odwagi usystematyzować tak ogromnego materiału. Przeszukiwał archiwa, odnajdywał zapomniane rękopisy i porządkował dorobek takich twórców jak Stanisław Konarski, Ignacy Krasicki czy Adam Naruszewicz. Udowodnił, że literatura staropolska to nie tylko zbiór tekstów, ale intelektualny fundament polskiej państwowości.
Chrzanowski pokazał, jak rodził się nowoczesny patriotyzm i dlaczego to właśnie słowo pisane podtrzymywało myśl o wolności w czasach niewoli. Jego dzieło nie było jedynie suchym wykazem faktów, lecz budowało poczucie narodowej tożsamości i wartości polskiej kultury.
Odwaga w mrocznych czasach
W listopadzie 1939 roku, po zajęciu Krakowa przez Niemców, życie akademickie zamarło. Profesorów zaproszono do Collegium Novum na „spotkanie z władzami”. Okazało się ono brutalną pułapką. Aresztowano ponad 180 uczonych, których przewieziono najpierw do więzienia na Montelupich, a potem do koszar przy ulicy Mazowieckiej. Ostatecznie Ignacy Chrzanowski trafił do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen, gdzie zginął męczeńską śmiercią w styczniu 1940 roku.
Pamięć silniejsza niż zagłada
Po wojnie nazwisko Chrzanowskiego powróciło na uczelnie nie poprzez puste gesty, ale przez jego żywe i wciąż aktualne prace naukowe. Jego dorobek stał się dla Polaków symbolem przetrwania – dowodem na to, że kultura potrafi oprzeć się totalitarnej niszczycielskiej sile. Spuścizna „ojca” literaturoznawstwa trwa w każdym naukowcu, którego wychował i w każdym wznowieniu jego dzieł, inspirując badaczy również w XXI wieku.