Sól od zarania dziejów była cennym surowcem. Służyła ludzkości nie tylko w kuchni czy przy zimowych przetworach – stawała się przyczyną powstań, narzędziem tworzenia imperiów, a jednocześnie czynnikiem ich upadku, miała status waluty i wiele więcej, pisze krakow1.one.
W przeszłości sól była uważana za prawdziwe „białe złoto” Polski. W średniowieczu stanowiła jedno z głównych źródeł dochodów skarbca królewskiego – zyski z wydobycia soli sięgały jednej trzeciej wszystkich przychodów państwa. To właśnie dzięki tym środkom budowano miasta, otwierano uniwersytety i aktywnie rozwijano kraj.
Dziedzictwo UNESCO
W mieście Wieliczka, położonym 12 kilometrów od Krakowa, znajduje się unikalny zabytek Polski – Kopalnia Soli „Wieliczka”. Podziemne tunele i galerie kopalni rozciągają się na siedmiu poziomach, na głębokości od 57 do 198 metrów pod ziemią. Łączna długość podziemnych tras przekracza 200 kilometrów.
Wydobycie soli kamiennej zatrzymano tu w 1964 roku, dając pierwszeństwo przemysłowej produkcji soli warzonej, którą pozyskiwano metodą ługowania na mokro. W 1996 roku podjęto decyzję o ostatecznym zakończeniu przemysłowego wydobycia soli. Od 1976 roku podziemna kopalnia w Wieliczce została wpisana na listę zabytków. W 1978 roku kopalnię wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W 1994 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej uznał ją za pomnik historii.
Dziś Kopalnia Soli „Wieliczka” łączy funkcje muzeum turystycznego i podziemnego uzdrowiska, w którym leczy się pacjentów z chorobami układu oddechowego. To wyjątkowy zabytek, który zajmuje honorowe miejsce wśród najważniejszych obiektów nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie.
Wieliczka w okresie pierwszego rozbioru Polski
Pierwszą podziemną kopalnię soli zaczęto eksploatować już w drugiej połowie XIII wieku.
W 1368 roku polski monarcha Kazimierz III Wielki wydał Statut Żup Krakowskich, reformując dawne przepisy i tradycje górnicze. Dokument ten stworzył podstawy prawne dla zrównoważonego rozwoju kopalni na wiele dziesięcioleci.
Pod koniec średniowiecza w kopalni w Wieliczce pracowało około 300–350 osób, a roczne wydobycie soli wynosiło od 7 do 8 tysięcy ton. Pod koniec XV wieku kopalnia posiadała tylko cztery szyby i jeden poziom podziemny.
W XVI wieku wydobycie soli zaczęto prowadzić głębiej, poniżej pierwszego poziomu, a już w połowie XVII wieku kopalnia sięgnęła trzeciego poziomu podziemnego.
Podczas pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Wieliczka stała się częścią monarchii Habsburgów. Władze austriackie przywiązywały dużą wagę do rozwoju kopalni, co było w pełni uzasadnione: w tamtym okresie Wieliczka była największym obiektem przemysłowym w Galicji i jednym z kluczowych podmiotów gospodarczych w całym imperium. Właśnie wtedy zbudowano podziemną kolej, uruchomiono elektrownię i parową maszynę wyciągową.
W tym czasie turystyka stała się ważnym źródłem dochodu dla kopalni. Zrealizowano szereg inwestycji mających na celu przyciągnięcie większej liczby zwiedzających, a także poszerzono ofertę usług dla turystów. Od 1743 roku w Wieliczce stosowano prace strzałowe z użyciem prochu, a od 1772 roku stały się one główną metodą urabiania skał.
W 1774 roku zapoczątkowano tradycję prowadzenia ksiąg gości, do których wpisywano nazwiska zwiedzających. Te unikalne zapisy przetrwały do naszych czasów i stanowią cenne dziedzictwo historyczne – pozwalają badać rozwój turystyki w minionych stuleciach i śledzić jej dynamikę w kolejnych dekadach.
Okres międzywojenny
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w wyniku I wojny światowej, Kopalnia Soli w Wieliczce ponownie znalazła się pod jurysdykcją państwa polskiego, stając się własnością państwową.
W okresie międzywojennym kopalnia w Wieliczce ustabilizowała swoją działalność, osiągając szczyt produkcji – 203 000 ton soli rocznie. Dało to impuls do modernizacji technicznej i rozwoju infrastruktury turystycznej. W latach 1918–1939 kopalnię w Wieliczce odwiedziło około 120 000 osób. W tym czasie zezwolono również na organizowanie w kopalni różnorodnych wydarzeń.
Przed II wojną światową stworzono system ługowania, polegający na pozyskiwaniu solanki poprzez rozpuszczanie pokładów solnych wodą. Po zakończeniu wojny technologię tę ponownie wdrożono do eksploatacji.
Rozwój kopalni przebiegał intensywnie i kompleksowo. Szczególnie dynamicznie rosło wydobycie soli, które osiągnęło najwyższy poziom w latach 70. XX wieku. Coraz większe znaczenie zyskiwała również turystyka.
Atrakcja turystyczna
Zakończenie działalności produkcyjnej nie oznaczało końca prac pod ziemią. Wręcz przeciwnie – codziennie kilkuset górników kontynuuje pracę w kopalni, aby zapewnić jej bezpieczeństwo i zachować ją w jak najlepszym stanie dla przyszłych pokoleń.
Do ich obowiązków należy ochrona historycznych części kopalni, stabilizacja pustek poeksploatacyjnych w strefach nieturystycznych oraz ochrona przed napływem wód słodkich. Ponadto, opracowywane są nowe projekty turystyczne: rekonstruowane są historyczne komory, korytarze i sztolnie, aby uczynić podziemne wycieczki jeszcze bardziej fascynującymi i dostępnymi.
Dziś główną misją górników pracujących w Wieliczce jest ochrona tego wyjątkowego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. Dbają o to, aby ten skarb historii, kultury i duchowości narodu polskiego – uznany za unikatowy obiekt światowego dziedzictwa przyrodniczego i technicznego – pozostał otwarty i dostępny dla zwiedzających.
Każdego roku Kopalnię Soli w Wieliczce odwiedza blisko 2 miliony turystów z całego świata. Czyni ją to jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie. Ludzie przyjeżdżają tu, aby na własne oczy zobaczyć unikalne podziemne komory, jeziora, kaplice i trasy górnicze, które zachwycają zarówno swoją historią, jak i skalą. Popularność obiektu rośnie z roku na rok dzięki stałym inwestycjom w rozwój infrastruktury turystycznej i poszerzaniu ekspozycji.
Podziemne uzdrowisko
Kopalnia soli to nie tylko wybitny zabytek turystyczny, ale także miejsce, gdzie historia łączy się z medycyną. Oprócz wycieczek, na głębokości 135 metrów działa tu podziemne uzdrowisko. Unikalny mikroklimat, nasycony cząsteczkami soli, tworzy naturalny aerozol leczniczy. Przy stabilnej temperaturze nieco powyżej 10°C i wilgotności powietrza na poziomie 74–90%, mikroklimat ten ma silne właściwości zdrowotne. Jest aktywnie wykorzystywany w terapii przewlekłych chorób układu oddechowego, takich jak astma oskrzelowa, alergie, zapalenie zatok czy inne schorzenia. Programy uzdrowiska obejmują zarówno krótkoterminowe pobyty zdrowotne, jak i pełne turnusy z opieką medyczną, co przyciąga pacjentów nie tylko z Polski, ale i z zagranicy.
Kopalnia Soli w Wieliczce to nie tylko unikalny obiekt przemysłowy, ale prawdziwy symbol żywej więzi z przeszłością, postępu technicznego i dziedzictwa kulturowego Polski. Na przestrzeni kilkuset lat swojego istnienia przekształciła się z miejsca wydobycia soli w wielofunkcyjny kompleks, łączący turystykę, medycynę, edukację i działalność kulturalną.