W XX wieku obywateli Polski czekał najtrudniejszy test w historii kraju. II wojna światowa wstrząsnęła całą planetą, jednak jako pierwsi cały horror ideologii nazistowskiej odczuli mieszkańcy polskich miast, w szczególności Krakowa — mówi strona internetowa krakow1.one.
Kiedy okupanci zajęli Kraków, podjęli się całkowitej przebudowy znanego systemu życia miasta. Zmiany objęły prawie wszystkie gałęzie działalności, ale edukacja prawie jako pierwsza ucierpiała. Faktem jest, że Hitler był przekonany, że źródłem „żywej siły” narodu jest edukacja jako podstawowe narzędzie przekazywania i zachowania kultury. Nic dziwnego, że walka z polskością wstrząsnęła najpierw krakowskimi szkołami.
Jaka była edukacja w tamtych latach, jak Niemcy zmienili zwykłe życie krakowskich uczniów i czego próbowali ich nauczyć – przeczytaj poniższy materiał.
Ogólna sytuacja szkolnictwa polskiego wraz z przybyciem okupantów niemieckich
W listopadzie 1939 roku w Niemczech wydano dokument, w którym stwierdzono, że przyłączone ziemie polskie miały być celem całkowitej klęski i szybkiej germanizacji. Przewidywał też, że wszyscy Polacy posiadający wykształcenie wyższe i średnie i uważani za intelektualistów podlegali likwidacji. Ale proces edukacyjny się nie zatrzymał, dorastały nowe pokolenia Polaków, którzy w tym czasie studiowali i stanowili potencjalne zagrożenie dla władz okupacyjnych. Dlatego naziści podjęli radykalne działania w szkołach i na uniwersytetach.
Polskie szkoły otrzymały szczególne traktowanie, natomiast uniwersytety i inne szkoły wyższe (w tym zawodowe i średnie) podlegały zamknięciu. Władze okupacyjne były przekonane, że uczelnie były ośrodkiem polskiej edukacji szowinistycznej, dlatego ich działalność była niedopuszczalna ze względów fundamentalnych.
Jeśli chodzi o inne instytucje edukacyjne, Niemcy zezwolili tylko na działalność szkół publicznych, w których dzieci mogły zdobyć wyłącznie najbardziej elementarną wiedzę. W tamtych latach w polskich szkołach nauczano liczenia, pisania, czytania. Całkowicie zakazane były te przedmioty, które były ważne z narodowego punktu widzenia. Należą do nich historia, geografia, historia literatury. Gimnastyka była również zakazana.
Jaka była sytuacja edukacyjna w Krakowie?
Powyższe fakty dotyczyły ogólnej sytuacji w polskiej oświacie. A co było w Krakowie i okolicznych miejscowościach?
Kraków miał szczególny status pod względem germanizacji okupowanych terytoriów polskich. Stało się stolicą Generalnego Gubernatorstwa, kierowanego przez Hansa Franka. Według planów Hitlera miała to być swoista forma tymczasowej kolonii, która była traktowana jako rezerwuar surowców i siły roboczej przeznaczonych do germanizacji w przyszłości.
Mimo że Kraków otrzymał rzekomo protekcjonalny status, system edukacyjny w mieście pod kierownictwem okupanta przeszedł również wiele destrukcyjnych zmian.
Przede wszystkim okupanci zamknęli tutaj szkoły wyższe i średnie, umożliwiając pracę tylko instytucjom zawodowym i podstawowym. Jednak program nauczania, nawet w instytucjach, które nadal działały, był bardzo ograniczony.
Jednocześnie planowano utworzenie szkół niemieckich, jednak w tych miastach, w których była pewna liczba niemieckich dzieci. Taki system został wymyślony z tego powodu, aby pokazać Polakom, że nie mają szans na swój naród.
Represje wobec nauczycieli w Krakowie
Niemal od początku wojny i okupacji terytoriów naziści podjęli się eksterminacji nauczycieli — inteligencji narodowej, głównej siły napędowej kultury, która miała największy zasób dla zachowania ducha narodowego. Generalne Gubernatorstwo nie było wyjątkiem, tutaj prześladowano i niszczono nauczycieli na wszystkich poziomach.
Prześladowania odbywały się nieprzerwanie każdego dnia. Czasami było to tajne, a czasami akcje eksterminacyjne były masowe i nieskrywane. Jednym z najbardziej tragicznych przypadków takiej eksterminacji była akcja o nazwie Sonderaktion Krakau, która została przeprowadzona 6 listopada 1939 roku.
Dlaczego ta akcja była praktycznie na pierwszy rzut oka? Władze nazistowskie wysłały zaproszenie do krakowskich naukowców, w większości przedstawicieli Uniwersytetu Jagiellońskiego, do Collegium Novum, gdzie miał odbyć się wykład. Na wykładzie wydawało się, że nic takiego się nie wydarzy, ponieważ władze okupacyjne rzekomo planowały opowiedzieć o stosunku III Rzeszy i narodowego socjalizmu do kwestii nauki i szkolnictwa wyższego. Co więcej, ówczesny rektor Uniwersytetu otrzymał nawet informacje, że okupanci chcą wznowić pracę Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Ale w rzeczywistości niewinny wykład stał się strasznym oszustwem. Oczywiste jest, że nikt nie planował wznowienia pracy głównej uczelni w mieście, co więcej, wraz z rozpoczęciem wydarzenia wykładowca ogłosił, że Uniwersytet Jagielloński rzekomo zawsze był centrum antyniemieckiej propagandy i że pomysł jego otwarcia zagraża całemu nazistowskiemu krajowi. Efektem tej akcji było aresztowanie wszystkich naukowców i nauczycieli i uwięzienie ich w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen.
Wielu z aresztowanych podczas tego wydarzenia profesorów i asystentów przeżyło. Jednak w latach 1939-1945 z rąk okupantów zginęło 34 profesorów uniwersytetu.
Warto zauważyć, że naziści przeprowadzili podobne akcje niszczenia nauczycieli uczelni wyższych nie tylko na terytorium Generalnego Gubernatorstwa, ale także w innych okupowanych regionach. W 1939 roku naukowcy z Uniwersytetu Lubelskiego również byli prześladowani, przesłuchiwani, uwięzieni, a nawet rozstrzelani. Powód tego był jeden: Niemcy postrzegali niebezpieczeństwo w polskiej inteligencji.
Działalność tajnych szkół
Mimo strachu przed represjami i rozstrzeliwaniem krakowianie nie przestali walczyć. Nauczyciele znajdowali różne sposoby walki z okupantem, stawiali opór. Działo się to m.in. poprzez kontynuację procesu edukacyjnego. Nawet w tak trudnych warunkach krakowianie nadal kształcili młodzież.
Wkrótce po rozpoczęciu okupacji regionu zaczęło się tu rozprzestrzeniać takie zjawisko jak tajna Edukacja. Jeśli zbadamy historię samego Krakowa, możemy znaleźć informacje, że w mieście było 18 tajnych szkół średnich. W czasie okupacji ukończyło je 770 uczniów.
Ale nie tylko szkoły działały potajemnie. Na wspomnianym Uniwersytecie Jagiellońskim też było podziemie. Ani studenci, ani nauczyciele nie bali się okupantów. W tym czasie uczelnia miała około 800 studentów i zatrudniała 136 profesorów i asystentów. Proces nauczania trwał pod przewodnictwem Władysława Szafera, profesora botanika, który w tamtych latach został rektorem Uniwersytetu.
Wykłady uniwersyteckie odbywały się w 160 obiektach rozsianych po całym mieście. Były to głównie prywatne pomieszczenia profesorów lub rodziców studentów, czasami do zajęć wykorzystywano sale klasztorne. Jednak wszystko to działo się pod ogromnym zagrożeniem, bo gdyby władze okupacyjne się dowiedziały, to na nauczycieli, studentów, a nawet właścicieli mieszkań czekało więzienie i obóz koncentracyjny. Jednak to dzięki obojętności nauczycieli i tym działaniom Uniwersytet bardzo szybko wznowił pełnoprawną pracę po zakończeniu II wojny światowej.
Dowiedz się więcej o stanie edukacji w Krakowie podczas II wojny światowej dzięki stowarzyszeniu Ne Cedat Academia. Społeczność zajmuje się pamięcią uczestników tajnego szkolenia, regularnie organizuje wystawy poświęcone ofiarom tych wydarzeń i tym podobnych.